عقاب

یکی از بزرگ ترین و نیرومندترین پرندگان جهان است. عقابها منظری مغرور و ترسناک و قدرت شکارگری بسیار دارند. برخی از عقابها حین پرواز شکار خود را صید می کنند. عقاب طلائی را گاه سلطان پرندگان گفته اند. عقابها سخت از خطر، مخصوصاً انسان ،گریزان هستند وبندرت به آدمی حمله می کنند. عقاب توانائی بلند کردن یک آدم کوچک اندام را دارد.

مشخصات

عقاب معمولاً از ۷۶ تا ۸۹ سانتی متر از نوک منقار تا انتهای دم طول، و از ۳ تا ۶ کیلوگرم جرم و بال هایش حدود دو متر بلندی دارد.سر عقاب بزرگ و پوشیده از پر است. چشمانی درشت دارد که هریک از آنها در یک طرف سرش قرار دارد. از قدرت بینائی فراوان بهره مند می باشد. عقاب ها می توانند از فراز آسمانها شکار خود را ببینند و از نقاط بلند همچون صاعقه بر سر شکار نگون بخت فرود آیند. منقار نیرومند وتندی دارند. منقار عقاب طلائی به پنج سانتی متر می رسد. برخی از عقابها منقاری بزرگتر دارند.

رنگ و بال و طول و شکل عقابها از منطقه تا منطقهٔ دیگر اختلاف دارد به طوری که در عقابهای آسیائی و اوروپائی وآمریکائی تفاوت آن نمایان است. عقابها پاهایی نیرومند و به رنگ زرد و روشن دارند. عقابها برای درهم شکستن شکار خود از منقار و چنگال پاهای خود استفاده می کنند. پاهای عقاب طلائی پوشیده از پر (ریش) است، اما قسمت پائین پاها بدون پر می باشد.

محل زندگی

عقابها در علفزار و جنگل‌های زمین های پست و بر فراز کوه های بلند و ناهموار و در نقاط دوردست و تقریباً دست نخورده توسط انسان زندگی می کنند.

با پرها و بالهای بلند، عقاب می تواند به آسانی پرواز وشکار خود را از زمین بلند کند. عقاب گاه، با بالهای خود به شکار ضربه می زند. اما نمی تواند با بال هایش بجنگد. عقاب هنگام جنگ از منقار و پاهای نیرومند خود استفاده می کند، بیشتر عقابها قهوه ای رنگ و یا سیاه رنگ هستند. جوجه عقابها تا سن بلوغ خود که چهار سال طول می کشد پر و بال کامل ندارند.

سّن عقاب

عقابها معمولاً از ۲۵ تا ۳۵ سال عمر می کنند، البته گاه تا ۴۵ سال و حتی بیشتر هم عمر کرده اند. قلمرو عقاب ها را از پنجاه تا ۱۷۰ کیلومتر مربع پیش بینی کرده اند. آشیانه عقاب ها بیشتر بر فراز بلندی ها، بالای درختان بلند و شکاف صخره ها و کوه های مرتفع و پرتگاه ها می باشد.

عقاب طلایی

نام انگلیسی: Golden Eagle

نام فرانسوی: Aigle royal

نام علمی (لاتین) : Aquila chrysaetos

عقاب طلايي Golden Eagle با نام علمي  Aquila chrysaetos  از خانواده Accipitridae يكي از زيباترين پرندگان شكاري است كه در بسياري از مناطق جهان زيست مي كند و در ايران، نيز به صورت بومي وجود دارد. از گذشته دور، اين نوع عقاب به عنوان يك پرنده شكاري محبوب، توسط بشر تربيت شده است. در حال حاضر، عقاب طلايي، با توجه به تهديدات موجود، در زمره پرندگاني است كه نياز به حمايت و حفاظت دارد.

مشخصات ظاهري

پر و بال در هر دو جنس يكسان بوده ولي، ماده بزرگ تر از نر مي باشد. اين پرنده داراي جثه درشت، چنگال هاي بزرگ، دم مستطيلي نسبتاً بلند و پهن و بال‌هاي بلند و عريض است. شاهپرهاي اوليه بال، گسترده و بالا برگشته هستند. پر و بال پرنده بالغ، يك دست تيره و عموماً به رنگ قهوه‌اي تيره بوده ولي، ناحيه فرق سر، پس گردن، طرفين گردن و صورت، و پوشپرهاي ثانويه بال، رنگ طلايي يا مسي طلايي دارد (نام پرنده، بر اساس همين ويژگي است).دم به رنگ قهوه اي مايل به خاكستري مي باشد.پرهاي پروازي بزرگ بال ها، از زير، خاكستري مايل به قهوه اي ديده مي شود در حالي كه سر، تنه و پرهاي كوچك تر قسمت قدامي بال هاي باز، مايل به سياه هستند. چشمان بالغين، قهوه اي تيره و منقار و چنگال ها، سياه مي باشد در حالي كه پايه منقار و پاها زرد رنگ است.

سراسر ساق پا تا پنجه از پر پوشيده شده است.پرنده نابالغ، قهوه اي تيره بوده و پرهاي پس سر آن به رنگ زرد مسي با قاعده سفيد بي رنگ مي باشد. شاهپرهاي اوليه و ثانويه، سفيد چركي است. دم نيز داراي رنگ سفيد چركي به همراه نوار انتهايي تيره و پهني است كه با افزايش سن، از سفيدي آن كاسته مي شود. تنوع رنگ پر و بال در پرنده نابالغ ممكن است موجب اشتباه آن با عقاب هاي شاهي، تالابي، جنگلي و دشتي گردد. بال و پر پرندگان جوان، در سنين 4 - 6 سالگي، شبيه بالغين مي گردد. 5 يا 6 زيرگونه شناخته شده از عقاب طلايي وجود دارد كه از نظر انتشار جغرافيايي، اندازه و رنگ، با هم تفاوت دارند.جنس ماده، در مقايسه با نر، طول بيشتري دارد (طول نر، 76 - 89 و ماده، 89 - 104 سانتيمتر). اين پرنده با داشتن پهناي بال 187 الي 230 سانتيمتري، يكي از بزرگ ترين عقاب هاي نيم كره شمالي است. وزن آن، 3 - 6/5 كيلوگرم (وزن نر 3/6 - 4/5 و ماده 6/5 - 1/4 كيلوگرم) مي باشد.

صدا و پرواز

صداي اين پرنده به صورت پارس كردن بلند و شبيه «كلياك - كلياك - كلياك» (kliak - kliak - kliak) شنيده مي شود.»
عقاب طلايي توانايي بالايي در پرواز داشته و بال زني هاي متفاوتي را به نمايش مي گذارد. از نشانه هاي تشخيصي آن در حين پرواز، بال باز روي يا بال باز اوج گيري هاي با شكوه، همراه با بال زدن هاي گاه و بي گاه، مي باشد. عقاب مزبور، در هنگام بال باز روي يا بال باز اوج گيري، بال ها را بالا نگه داشته و شاهپرهاي اوليه را مي گستراند و آن را اندكي رو به بالا، به شكل V و كاملاً به جلو نگه مي دارد. سر جلو آمده و دم پهن در حالت بال باز اوج گيري، از اشتباه شدن اين عقاب با سارگپه ها جلوگيري مي كند. در هنگام پرواز ، در مقايسه با عقاب دريايي نابالغ دم سفيد، داراي دمي درازتر و چهارگوش تر بوده ولي، بال هايش كمتر مستطيلي است. در حين پرواز، بر خلاف ديگر قوش ها و كركس ها، بال ها را در حالت افقي نسبت به بدن، نگه مي دارد.
اين عقاب بال هاي عريضي جهت پرواز در ارتفاع داشته و براي صعود بيشتر، پرهاي پروازي شكاف داراي مشابه انگشتان دست دارد. پرنده در ارتفاع قابل توجهي از زمين پرواز كرده و تا حد ممكن، كمتر بال مي زند و منطقه زير پايش را به دنبال غذا، زير نظر مي گيرد. براي شكار طعمه، از ارتفاع خيلي كم، حمله كرده و شكارش را با يك پرواز سريع رو به پايين، مي گيرد و مي تواند در حين پرواز، تا بيش از 8 پوند را حمل كرده و با سرعت بالاي 80 مايل در ساعت پرواز كند (سرعت متوسط آن، 28 الي 32 است). سرعت در موقع شيرجه مي تواند تا بيش از 200 مايل در ساعت برسد.

رفتار و زيستگاه عقاب هاي طلايي

پرندگاني نيمه مهاجر هستند به گونه اي كه برخي در يك محل باقي مانده و پاره اي ديگر مهاجرت مي كنند. آنها عموماً به صورت انفرادي يا جفت زندگي مي كنند، هر چند كه ممكن است پرندگان جوان غير جفت، در دستجاتي ديده شوند، يا بالغين در آب و هواي نامعتدل يا وجود غذاي بسيار فراوان، به صورت گروه هايي مشاهده شوند.عقاب طلايي در زيستگاه هاي باز و نيمه باز و در ارتفاع 3600 متري از سطح دريا يافت مي شود. زيستگاه هاي مورد سكونت آن شامل توندراها، بوته زارها، چمنزارها، بيشه زارها، درخت زارها و جنگل هاي مخروطي است. بيشتر اين عقاب ها در نواحي كوهستاني يافت مي شوند، ولي، در تالاب ها و زيستگاه هاي ساحلي و مصبي نيز لانه گزيني مي كنند. به طور كلي، عقاب طلايي در كوهستان هاي كم گياه و خشك، و گاهي جنگل هاي كوهستاني و صخره هاي ساحلي و دشت ها زندگي مي كند.

توليد مثل و رشد

سن بلوغ جنسي در نر و ماده، 4 - 7 سالگي است. اين پرنده در هر سال، يك بار زاد و ولد مي كند. فصل توليد مثل، بسته به موقعيت جغرافيايي، از ماه اسفند و مرداد است. اين عقاب ها تك همسر بوده و ممكن است چندين سال، روابط جفتي خود را حفظ كنند. در جمعيت هاي غير مهاجر، جفت ها در تمام طول سال، با هم مي مانند. در انواع مهاجر، جفت گزيني و روابط جنسي، زماني آغاز مي شود كه آنها به نواحي توليدمثلي بر مي گردند. فعاليت هاي جفت گيري شامل پرواز موج وار يك يا هر دو جفت، تعقيب، شيرجه رفتن، حمله كردن هاي ظاهري، نمايش چنگال ها، با هم اوج گرفتن و چرخيدن است.

عقاب طلايي، اغلب در لبه پرتگاه ها يا نوك صخره ها و هم چنين، روي درختان بلند يا عمارت هاي ساخته بشر، نظير آسياب بادي، برج ديدباني و دكل برق، آشيانه مي سازد. نر و ماده، در بهار، با كمك تكه هاي چوب و شاخه هاي ضخيم، لانه اي سكو مانند با عرض بيش از 2 متر، در ارتفاع تا 107 متري ساخته و داخل آن را با گياهان نرم، علف، برگ و پوست درختان، خزه و گلسنگ آستر مي كنند. جفت هاي نر و ماده مي توانند در منطقه توليدمثلي خود، چندين لانه داشته باشند كه اغلب، از سالي به سال ديگر و قبل از هر فصل جفت گيري، آنها را بازسازي كرده و مجدداً به كار مي گيرند.

نر و ماده، در ساخت يا مرمت لانه شركت مي كنند. در فصل توليدمثل، 1 الي 4 تخم (به طور متوسط، 2 تخم) به رنگ سفيد كدر با نقاط يا لكه هاي قهوه اي يا قهوه اي مايل به قرمز، به فواصل 3 تا 4 روز، گذاشته مي شود. وظيفه اصلي خوابيدن روي تخم ها، بر عهده ماده است هر چند كه نر نيز اغلب در اين كار مشاركت مي كند. 35 تا 45 روز (متوسط 42 روز) طول مي كشد تا جوجه ها از تخم بيرون آيند. والدين، به تغذيه جوجه ها مي پردازند، هر چند كه جنس نر، به ويژه در چند هفته نخست، بخش عمده غذا را فراهم مي كند. 45 تا 81 روز وقت لازم است تا جوجه ها پر در بياورند. در اين زمان، آنها از طريق راه رفتن، جست و خيز يا افتادن از لانه، آن را ترك مي كنند. آنها پرواز را در سن 10 هفتگي شروع كرده و 80 - 32 روز بعد از پر درآوري، زندگي مستقلي را آغاز مي كنند.عقاب طلايي، در حالت وحشي، بالاي 30 سال و در اسارت، بيش از 46 سال عمر مي كند.

رژيم غذايي

اين پرنده، به عنوان پرنده اي شكارگر، رژيم غذايي متنوعي از حيوانات زنده و مرده، عمدتاً شامل پستانداران كوچكي نظير خرگوش، سنجاب، موش خرما و راسوي بدبو دارد كه به ميزان كمتر، پرندگاني مثل باقرقره، زاغي و كبوتر، خزندگان (لاك پشت و مار) و ماهيان را شامل مي شود. والدين، تا چند ماه بعد از پر درآوردن جوجه ها، با تكه تكه كردن غذا، به تغذيه آنها مي پردازند.دشمنان شكارچي عقاب هاي طلايي كم هستند. بعضي مواقع، جوجه هاي آنها توسط ساير پرندگان شكارگر صيد مي شوند.

پراكندگي جغرافيايي

عقاب طلايي در نيمكره شمالي، در نواحي امريكاي شمالي (عمدتاً در نيمه غربي)، سراسر اروپا، آسيا و شمال افريقا پراكنده است. عقاب طلايي در ايران به صورت بومي و به تعداد فراوان يافت مي شود. اين پرنده، ساكن نواحي كوهستاني و مرتفع غرب و شمال ايران است.

وضعيت حفاظت

در گذشته، اين عقيده نادرست كه عقاب طلايي به احشام (گوسفندان) و طيور حمله مي كند موجب شد پرنده مزبور به طور گسترده مورد بي مهري انسان واقع شود. گاهاً اين عقاب را با هدف تربيت آن به عنوان پرنده شكاري، به دام مي اندازند. در حال حاضر، اين پرنده در بسياري از كشورها مورد حمايت قرار گرفته و در ايران نيز، در رديف پرندگان حفاظت شده قرار دارد. عقاب طلايي در مناطق مربوطه با تراكم نسبتاً بالايي يافت ميشود.

باتشکر از مدیریت وبسایت کویرهای ایران که اجازه ی استفاده از مطالب را صادر نمودند.

منابع:

1. سایت کویرهای ایران (http://www.irandeserts.com)
2. ویکی پدیا
3. سایت پرندگان ایران (http://www.iranbirds.com)